فصلنامه سلامت و آموزش

مقدمه 
یکی از عواملی که می‌تواند شرایط خانواده را دگرگون کند و ساختار آن را تغییر دهد، تولد کودکی با ناتوانی است. یکی از مهم‌ترین ناتوانی‌های دوران کودکی، اختلال طیف اتیسم است. اختلال طیف اتیسم به‌عنوان یکی از پیچیده‌ترین ناتوانی‌های رشدی در نظر گرفته می‌شود که بر توانایی‌های اجتماعی، ذهنی و زبانی کودکان اثر منفی می‌گذارد (انجمن روان شناسی آمریکا، 2013). کودکان با اختلال طیف اتیسم، رفتارهای تکراری همراه با نقایصی در تعاملات اجتماعی نشان می‌دهند (توستین و همکاران، 2021؛ خداوردیان و همکاران، 1402). هم‌زمان با تشخیص اختلال طیف اتیسم فشارهای فزاینده‌ای بر والدین تحمیل می‌شود که می‌تواند به ناامیدی، افسردگی و اضطراب منجر شود (امیرافشاری و همکاران، 1395؛ صدفی و همکاران، 1399). شواهد نشان می‌دهد داشتن کودک دارای اختلال طیف اتیسم باعث کاهش خودکارآمدی و بهزیستی روانی در والدین می‌شود (ارشاد و همکاران، 2023؛ بریسینی و همکاران، 2020؛ شهریاری، 1399).
ویژگی‌های کودکان مبتلا به اختلال طیف اتیسم به‌گونه‌ای است که والدین را وادار به رفتارهای نسنجیده می‌سازد (ارشاد و همکاران، 2023؛ بریسینی و همکاران، 2020). استرس ناشی از داشتن کودک اتیسم، علاوه‌بر اینکه سبب افزایش تعارض والد-فرزندی می‌شود، به مشکلات عدیده‌ای در رابطه زوجین منجر می‌شود (شیترمن، 2013). پژوهش‌ها نشان می‌دهد تربیت کودک مبتلا به اتیسم با نارضایتی در روابط زناشویی و افزایش نرخ طلاق همراه بوده است (بریسینی و همکاران، 2020؛ وانگ و همکاران، 2020؛ منینگ و همکاران، 2021؛ گاگات، 2022؛ میلان، 2022؛ سادوک، 2015). لذا یکی از اثرات منفی در خانواده‌های دارای کودک مبتلا به اتیسم، کاهش رضایت زناشویی است (گرینلی و همکاران، 2022). 
رضایت زناشویی را می‌توان به‌عنوان باور افراد از ماهیت کلی ازدواج تعریف کرد که درواقع منعکس‌کننده انتظارات افراد از زندگی مشترک است (دیزجانی و همکاران، 2016؛ بودنمن، 2007). به عقیده هاوکینز(1969)، رضایت زناشویی به معنی رضایت وخشنودی زوجین از جنبه‌های مختلف ازدواج است (ارشاد و همکاران، 2023). پژوهش‌ها نشان می‌دهد سطوح بالای تنیدگی در خانواده‌های دارای کودک اتیسم،کیفیت روابط زناشویی را کاهش می‌دهد (هارتلی‌ و همکاران، 2019). ازآنجایی‌که زندگی زناشویی مناسب می‌‌تواند برای افراد، یک محیط امن جهت ارضای نیازهای روانی و جسمی فراهم کند و به آن‌ها کمک کند تا تعارضات خود را بهتر حل کنند، لذا باتوجه‌به تأثیرات منفی فرزندپروری کودک دارای اتیسم بر روابط زوجی (ارشاد و همکاران، 2023؛ منینگ و همکاران، 2021؛ گاگات، 2022؛ میلان، 2022؛ پورمند و همکاران، 1397). بررسی عوامل و مکانیسم‌‌های تأثیرگذار بر رضایت زناشویی از اهمیت بالایی برخوردار است. یکی از متغیرهای تأثیرگذار بر رضایت زناشویی، مهارت‌های ارتباطی است (خداوردیان، 1401).
مهارت‌های ارتباطی، مهارت‌هایی هستند که به‌واسطه آن‌ها افراد می‌توانند درگیر تعاملات بین فردی شوند. فرآیندی که افراد در طی آن افکار و احساس‌های خود را با یکدیگر در میان می‌گذارند (علامه و همکاران، 1404؛ فرشاد و همکاران، 1399؛ محمودزاده و همکاران، 1399؛ شعبانی، 1401). مهارت‌های ارتباطی والدین درکاهش تعارض والدین و افزایش رفتارهای مطلوب اجتماعی نقش معناداری دارد (یو و همکاران، 2023؛ دمیرداگ، 2021). نتایج پژوهش‌ها حاکی از این است که کیفیت مهارت‌های ارتباطی در والدین دارای کودک مبتلا به اتیسم در سطح پایینی است (کریمی افشار و همکاران، 1401).
نتایج پژوهش به‌پژوه و همکاران (1383) نشان داد رضایت زناشویی والدین دارای کودکان کم‌توانی ذهنی نسبت به مادران کودکان عادی کمتر است. نتایج پژوهش قراشی و همکاران (1391) نشان داد رضایت زناشویی والدین دارای کودکان با آسیب شنوایی نسبت به والدین کودکان عادی کمتر است. نتایج پژوهش‌های موللی و همکاران (1391) نشان داد رضایت زناشویی والدین دارای کودکان آسیب شنوایی نسبت به والدین دارای کودک کم‌توانی ذهنی کمتر است. نتایج پژوهش مسجدسرایی و همکاران (1399) نشان داد رضایت زناشویی مادران دارای کودکان مبتلا به اتیسم نسبت به مادران کودکان عادی کمتر است. 
باتوجه‌به اینکه خانواده‌های دارای کودک مبتلا به اختلال اتیسم، با چالش‌های خاصی اعم از تخصیص زمان زیاد برای نگهداری کودک، تنش و استرس والدینی مواجه هستند و نیز نقش بسزای اختلال طیف اتیسم در رضایت زناشویی و مهارت‌های ارتباطی والدین، پژوهش حاضر در پی بررسی فرضیه‌های زیر است: 1.رضایت زناشویی در والدین کودکان مبتلا به اتیسم و عادی تفاوت دارد. 2. مهارت‌های ارتباطی در والدین کودکان مبتلا به اتیسم و عادی تفاوت دارد.

روش پژوهش

طرح پژوهش و شرکت‌کنندگان
پژوهش حاضر از نوع پس رویدادی (علی مقایسه‌ای) بود. جامعه آماری پژوهش حاضر، والدین دارای کودک سنین 8 تا 9 سال مبتلا به اختلال طیف اُتیسم مراجعه‌کننده به مرکز اُتیسم سینا و والدین کودکان عادی در مدارس ابتدایی شهر قزوین در سال 1402 بودند که با نمونه‌گیری در دسترس و باتوجه‌به معیارهای ورود (والدین کودکانی که تشخیص اختلال طیف اُتیسم گرفته‌اند و کودکانی که با هر دو والد زندگی می‌کنند) و معیارهای خروج (والدین در فرایند پژوهش طلاق بگیرند و یا در روند پژوهش همکاری نکنند) 44 نفر از والدین کودکان مبتلا به اختلال طیف اتیسم با 44 والد کودک عادی مورد مقایسه قرار گرفتند. حجم نمونه بنابر نظر دلاور (1399) و بررسی پژوهش‌های قبلی 88 نفر در نظر گرفته شد.

ابزارهای پژوهش

مقیاس رضایت زناشویی M‏SQ (1992) 
 این پرسش‌نامه را هودسن در سال 1992 طراحی کرده و دارای 25 سؤال است. برای اندازه‌گیری میزان و شدت مشکلات زوجین در رابطه زناشویی تدوین شده است. شرکت‌کنندگان پاسخ خود را روی طیف 5 درجه‌ای مشخص می‌کنند. روایی پرسش‌نامه رضایت زناشویی در نسخه اصلی مطلوب گزارش شده است. پایایی به روش آلفای کرونباخ در این پرسش‌نامه توسط هودسن در سال 1992، 81/0 گزارش شده است. روایی همگرا این پرسش‌نامه با مقیاس سازگاری زناشویی لاک والاس (2006) مطلوب گزارش شده است. همچنین ضریب پایایی به روش آلفای کرونباخ برای کل پرسش‌نامه 96/0 گزارش شده است (لطفی و همکاران، 1397). همچنین در پژوهش حاضر، روایی مطلوب و ضریب پایایی این ابزار به روش آلفای کرونباخ 97/0 درصد برآورد شده است.

مقیاس مهارت‌های ارتباطی C‏SS (2004) 
پرسش‌نامه مهارت‌های ارتباطی را کویین دام در سال ۲۰۰۴ تهیه کرده است. دارای ۳۴ سؤال است که مهارت‌های ارتباطی را توصیف می‌کند و شامل 5 خرده‌مقیاس توانایی دریافت و ارسال پیام، کنترل‌عاطفی، مهارت‌گوش‌دادن، بینش نسبت به فرایند ارتباط، و ارتباط توام با قاطعیت است. شرکت‌کنندگان پژوهش پاسخ خود را روی طیف 5 درجه‌ای مشخص می‌کنند. روایی پرسش‌نامه مهارت‌های ارتباطی در نسخه اصلی مطلوب گزارش شده است. پایایی به روش آلفای کرونباخ در این پرسش‌نامه توسط کویین دام در سال 2004، 86/0 گزارش شده است. در پژوهش چاری و همکاران (1383) روایی توسط پژوهشگران مطلوب و ضریب پایایی به روش آلفای کرونباخ برای کل پرسش‌نامه 71/0 گزارش شده است. همچنین در پژوهش حاضر، روایی مطلوب و ضریب پایایی این ابزار به روش آلفای‌کرونباخ برای‌کل مقیاس 67/0 و برای خرده‌مقیاس‌های توانایی دریافت و ارسال پیام، کنترل عاطفی، مهارت گوش دادن، بینش نسبت به فرایند ارتباط و ارتباط توام با قاطعیت به‌ترتیب؛ 50/0، 52/0، 63/0 ،65/0 و 62/0 برآورد شده است.

شیوه اجرا
پس از دریافت کد اخلاق و مراجعه به مراکز اُتیسم سینا و مدارس ابتدایی شهر قزوین، آزمودنی‌ها به‌صورت در دسترس برای غربالگری انتخاب شدند. سپس باتوجه‌به معیارهای ورود، 44 والد دارای کودک مبتلا به طیف اتیسم با 44 والد دارای کودک عادی مورد مقایسه قرار گرفتند. به‌منظور توصیف داده‌ها از جداول آمار توصیفی شامل میانگین و انحراف استاندارد و جهت بررسی پیش فرض‌های پژوهش از آزمون شاپیرو- ویلک و آزمون لون اسفاده شد. برای تجزیه‌وتحلیل یافته‌ها از آزمون تحلیل کوواریانس و تحلیل کوواریانس چند متغیری استفاده شد. برای بررسی مفروضه‌ها و تجزیه‌وتحلیل داده‌های پژوهش از نرم‌افزار SPSS نسخه 26 استفاده شد. 

یافته‌ها
یافته‌‌های جمعیت‌شناختی نشان داد 76 درصد از کودکان، دختر و 24 درصد نیز پسر بودند. میانگین سنی و انحراف‌معیار والدین 2±36/4 بود. 43 درصد از والدین مدرک تحصیلی کارشناسی، 40 درصد کاردانی و 17 درصد نیز مدرک دیپلم داشتند. در جدول شماره 1 یافته‌های توصیفی سن والدین و کودکان ارائه شده است.



براساس نتایج جدول شماره 1، نتایج آزمون تی مستقل جهت همتاسازی دو گروه شرکت‌کننده در مطالعه در متغیر سن، نشان داد ازلحاظ سن والدین و کودکان بین دو گروه تفاوت معناداری وجود ندارد (05/0 براساس جدول شماره 2، سطح معناداری آزمون شاپیرو- ویلک برای متغیرهای مهارت‌های ارتباطی و رضایت زناشویی از 05/0 بیشتر است. بنابراین همگی نرمال می‌باشند و از اولین پیش‌فرض در این پژوهش تخطی صورت نگرفته است. بررسی پیش‌فرض همگنی واریانس‌ها با آزمون لون مورد بررسی قرار گرفت که نتایج آن در جدول شماره 3 ارائه شده است.



براساس جدول شماره 3 سطح معناداری در متغیرهای مهارت‌های ارتباطی و رضایت زناشویی از 05/0 بیشتر است، بنابراین تساوی واریانس‌ها در این پژوهش برقرار می‌باشد. جهت تجزیه‌وتحلیل فرضیه‌های پژوهش، از آزمون تحلیل کوواریانس استفاده شد که نتایج آن در جدول شماره 4 گزارش شده است.



نتایج جدول شماره 4 حاکی از این است که سطح معناداری در دو متغیر مهارت‌های ارتباطی و رضایت زناشویی از 05/0 کمتر است و این مسئله نشان‌دهنده این است که گروه‌ها ازلحاظ این دو متغیر با هم تفاوت معناداری دارند. جهت تجزیه‌وتحلیل خرده‌مقیاس‌های مهارت‌های ارتباطی  از آزمون تحلیل کوواریانس چند متغیری استفاده شد که نتایج آن در جدول شماره 5 گزارش شده است.



نتایج جدول شماره 5 حاکی از این است که سطح معناداری در هر پنج خرده‌مقیاس مهارت‌های ارتباطی از 05/0 کمتر است و این مسئله نشان‌دهنده این است که گروه‌ها ازلحاظ خرده‌مقیاس‌های مهارت‌های ارتباطی با هم تفاوت معناداری دارند.




بحث و نتیجه‌گیری
باتوجه‌به اینکه خانواده‌های دارای کودک مبتلا به اختلال طیف اتیسم، با چالش‌های خاصی مواجه هستند و نیز نقش بسزای اختلال طیف اتیسم در رضایت زناشویی و مهارت‌های ارتباطی والدین، پژوهش حاضر با هدف بررسی مقایسه‌ای رضایت زناشویی و مهارت‌های ارتباطی والدین کودکان مبتلا به اتیسم و عادی انجام شد. جامعه آماری پژوهش حاضر، والدین دارای کودک سنین 8 تا 9 سال مبتلا به اختلال طیف اُتیسم مراجعه‌کننده به مرکز اُتیسم سینا و والدین کودکان عادی در مدارس ابتدایی شهر قزوین در سال 1402 بودند که با نمونه‌گیری در دسترس، والدین کودکان مبتلا به اختلال طیف اتیسم با والدین کودکان عادی مورد مقایسه قرار گرفتند.
نتیجه فرضیه اول پژوهش حاکی از این است که تفاوت معناداری در رضایت زناشویی والدین کودکان مبتلا به اتیسم با والدین کودکان عادی وجود دارد. نتایج این پژوهش همسو با نتایج مسجدسرایی و همکاران (1399) است که نشان دادند رضایت زناشویی مادران دارای کودکان مبتلا به اتیسم نسبت به مادران کودکان عادی کمتر است. مدل آسیب‌پذیری-استرس-انطباق بیان می‌کند که دو عامل در تعاملات منفی زوجین نقش دارند: اول اینکه، زوجین ممکن است دارای آسیب‌پذیری‌هایی باشند که توانایی آن‌ها را برای مشارکت در تعاملات انطباقی آن‌ها کاهش ‌دهد. دوماً، عوامل استرس‌زای بیرونی رابطه زناشویی، می‌توانند زوجین را درگیر کنند (هارتلی و همکاران، 2019).
بالا بودن تنیدگی فرزندپروری کودکان با اختلال‌های طیف اُتیسم و مشکلات رفتاری این کودکان، به مشکلاتی در روابط بین فردی منجر می‌شود و احتمال طلاق در والدین کودکان با اختلال طیف اُتیسم را افزایش می‌دهد (منینگ و همکاران، 2021). همچنین والدین دارای کودک مبتلا به اتیسم به‌دلیل صرف وقت و انرژی بیشتر در تربیت کودک اتیسم، ازلحاظ عاطفی تعاملات اندکی با همسر خود دارند و فشار زیادی را به‌دلیل داشتن کودک مبتلا به اتیسم متحمل می‌شوند و همین مسئله در دراز مدت به کاهش رضایت زناشویی در والدین کودکان مبتلا به اتیسم منجر می‌شود (گرینلی و همکاران، 2022).
نتیجه فرضیه دوم پژوهش حاکی از این است که تفاوت معناداری در مهارت‌های ارتباطی والدین کودکان مبتلا به اتیسم با والدین کودکان عادی وجود دارد. نتایج این پژوهش همسو با نتایج ‌کریمی افشار و همکاران (1401) است که نشان دادند کیفیت مهارت‌های ارتباطی در والدین دارای کودک مبتلا به اتیسم در سطح پایینی است. مهارت‌های ارتباطی، مهارت‌هایی هستند که به‌واسطه آن‌ها افراد می‌توانند درگیر تعاملات بین فردی و فرآیند ارتباط شوند، فرآیندی که افراد در طی آن اطلاعات، افکار و احساس‌های خود را از طریق مبادله پیام‌های کلامی و غیرکلامی با یکدیگر در میان می‌گذارند و برای روابط و به دست آوردن اطلاعات بین فردی، مهارتی ضروری می‌باشد (فرشاد و همکاران، 1400).
طبق نظریه آشفتگی رابطه‌ای، قرار گرفتن مکرر زوجین در معرض مسائل تنش‌زا به آشفتگی رابطه منجر می‌شود. درواقع منظور، یک ارزیابی کلی از رابطه شکننده، پرآشوب و آشفته است. قرار گرفتن مکرر در معرض مسائل فرزندپروری پرتنش و استرس‌زا، کیفیت ارتباطات را تضعیف می‌کند (خداوردیان، 1402). آشفتگی رابطه‌ای، تأثیر فراگیر بر عملکرد فردی و اجتماعی دارد و می‌تواند در تعارض بین والدین دارای کودک مبتلا به اتیسم نقش بسزایی داشته باشد. بنابراین به نظر می‌رسد استرس ناشی از تربیت کودک مبتلا به اُتیسم به رنجش و آشفتگی بیشتر در رابطه زوجین منجر می‌شود (بریسینی و همکاران، 2020). 
از محدودیت‌های پژوهش می‌توان به طولانی شدن بازه غربالگری به‌دلیل تعطیلی مکرر مدارس به سبب آلودگی هوا اشاره کرد. باتوجه‌به نتیجه پژوهش حاضر، از پیشنهادات کاربردی می‌توان به پژوهشگران پیشنهاد داد که ارتقای رضایت زناشویی و مهارت‌های ارتباطی والدین دارای کودک مبتلا به اتیسم در اولویت برنامه‌های درمانی در مراکز بهداشت و درمان قرار گیرد. از پیشنهادات پژوهشی می‌توان به پژوهشگران پیشنهاد داد سایر متغیرهای تأثیرگذار در خانواده های دارای کودک مبتلا به اتیسم را با روش نمونه‌گیری تصادفی مورد بررسی قرار دهند. 

ملاحظات اخلاقی

پیروی از اصول اخلاق پژوهش
 پژوهشگران قبل از شروع پژوهش درباره فرایند پژوهش، اطلاعات کافی در اختیار آزمودنی‌ها قرار دادند تا آن‌ها بتوانند با آگاهی کامل در مورد شرکت در پژوهش اقدام کنند. همچنین پژوهشگران متعهد شدند تمامی اطلاعات اکتسابی از آزمودنی‌ها محرمانه خواهد بود و در تحلیل، ثبت و گزارش نتایج، هویت آن‌ها فاش نشود. 
پژوهش حاضر با کد اخلاق (IR.QUMS.REC.1402.030) در کمیته اخلاق پژوهش‌های زیستی دانشگاه علوم پزشکی قزوین تصویب شده است. 

حامی مالی
این پژوهش هیچ‌گونه کمک مالی از سازمانی‌های دولتی، خصوصی و غیرانتفاعی دریافت نکرده است.

مشارکت نویسندگان
همه نویسندگان به‌طور یکسان در مفهوم و طراحی مطالعه، جمع‌آوری و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، تفسیر نتایج و تهیه پیش‌نویس مقاله مشارکت داشتند.

تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.

تشکر و قدردانی
بدین وسیله از تمامی عزیزانی که ما را در انجام این پژوهش یاری نمودند، تشکر و قدردانی می‌شود.



 

Allameh, M., Salimi, N., Malekbostan, S., Miranisargazi, N., & Ghadiri S. (2025). [Comparison of the Effectiveness of Intervention based on Parent-child Relationship and Dialectical Behavior Therapy on Communication Skills and Reduction of the Symptoms of Attention Deficit Disorder in Hyperactive Children (Persian)]. Journal of Childhood Health and Education, 6(2), 221-238. [DOI:10.22034/jeche.6.2.221]

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders. Tehran: Ravan Publications.  [Link]

Amirafshari, Sh., Afrooz, G. A., Asgharinekah, M., & Ghobari Bonab, B.(2017). Evaluating Ten Aspects of Marital Satisfaction in Parents of Children with Autism. Exceptional Children’s Quarterly, 17(3),53-62. [Link] 

Brisini., K., & Solomon, D. (2020). Distinguishing relationalturbulence, maritalsatisfaction, and parentingstress as predictors ofineffective Arguing amongineffective Arguing among parents of children with autism. Journal of Social and Personal Relationships, 1-19. [DOI:10.1177/0265407520958197] 

Bodenmann, G., Ledermann,T., & Bradbury, T. N. (2007).Stress,Sex and satisfaction in marriage. Personal Relationships, 14, 551-569. [DOI:10.1111/j.1475-6811.2007.00171.x]

Bepajouh, A., & Ramezani, F. (2005). [Study of marital satisfaction of parents of mentally retarded and normal children (Persian)]. Journal of Humanities and Social Sciences, Shiraz, 4(24), 72-81. [Link] 

Delavar, A. (2021). Theoretical and practical foundations of research in humanities and social sciences. Tehran: Rosh Publications. [Link]

Demirdag, S. (2021). The Mediating Role of Life Satisfaction in the Relationship between Time Management and Communication Skills. Educational Administration: Theory & Practice , 27(1), 967 -84. [Link] 

Dizjani, F., & Kharamin, S. (2016). Reality therapy effect on marital satisfaction and women’s quality of life. Armaghane Danesh, 21(2), 187 -99. [Link]

Farshad, M. R., & Samavi, S. A. (2022). [Simple and multiple relationship between experiential avoidance and communication skills with emotional instrumentality in married women of Bandar Abbas city in 1401 (Persian)]. Rafsanjan University of Medical Sciences, (21), 483-496. [DOI:10.52547/jrums.21.5.483]

Gagat-Matuła, A. (2022). Resilience and Coping with Stress and Marital Satisfaction of the Parents of Children with ASD during the COVID-19 Pandemic. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(19), 12372.  [DOI:10.3390/ijerph191912372]

Greenlee, J. L., Piro‐Gambetti, B., Putney, J., Papp, L. M., & Hartley, S. L. (2022). Marital satisfaction, parenting styles, and child outcomes in families of autistic children. Family Process, 61(2), 941-961. [DOI:10.1111/famp.12708] 

Hassan Sadafi, M., Masjed-Saraee, M. R., & Afrooz, G. A. (2021). [The Comparison of Parenting Stress and Coping Strategies of Mothers of Children with Autism Spectrum and Mothers of Healthy Children (Persian)]. Journal of Childhood Health and Education, 2(2), 63-77. [Link] 

Hartley, S. L., Hickey, E. J., DaWalt, L., & Rodriguez, G. (2019). Broader autism phenotype and couple interactions in parents of children with autism. Autism, 23(8), 2068-2079.[DOI:10.1177/1362361319841312]

Hawkins, J. L. (1969). Associations between companionship, hostility, and marital satisfaction. Journal of Marriage and the Family. [Link] 

Hossein Chari, M., & Fadakar, M. M. (2005). [Studying the impact of university on communication skills based on a comparison of students and undergraduates (Persian)]. Daneshvar Behaviour, 12(15), 21-32. [Link]

Irshad, B., Pervez, R., Nayab, G., Naseem, N., Khan, M. N., & Awan, Z. (2023). Parenting stress and marital satisfaction among parents of children with neurodevelopmental disorders: Moderating role of resilience. The Rehabilitation Journal, 7(02), 525-531. [DOI:10.52567/trj.v7i02.201] 

Khodaverdian, M. (2023). [Prediction of marital satisfaction based on empathy، social cognition and communication skills with the mediating role of broader autism phenotype in parents of autistic children (Persian)] [MA Thesis]. Qazvin: Imam Khomeini International University. [Link]

Karimi Afshar, E., Rafiei, F., & Askarpour, N. (2023). [Investigating the effectiveness of reciprocal effective communication skill training on improving marital satisfaction and communication skills in parents of autistic children (Persian)]. Journal of Psychology and Educational Sciences in the Third Millennium, 7(3), 315-324. [Link] 

Khodaverdian, M.  (2024). [Prediction of marital satisfaction based on empathy، social cognition and communication skills with the mediating role of broader autism phenotype in parents of autistic children (Persian)] [MA thesis]. Qazvin: Imam Khomeini International University. [Link]

Lotfi, A., Taghipour, S. H., Mirsififard, L., & Moradi, K. H. (2019). [Predicting marital satisfaction based on sexual satisfaction, differentiation and reflective thinking among young couples in Isfahan (Persian)]. Women and Family Studies, 12(43), 19-37.  [DOI:10.30495/jwsf.2019.668796] 

Manning, J., Billian, J., Matson, J., Allen, C., & Soares, N. (2021). Perceptions of Families of Individuals with Autism Spectrum Disorder during the COVID-19 Crisis.  Journal of Autism and Developmental Disorders, 51, 2920–2928. [DOI:10.1007/s10803-020-04760-5 ]

Millan, M. (2022). Marital Satisfaction, Parental Stress, & Perceived Social Support of Mothers of Children with Autism Spectrum Disorders [Bachelor of Arts in Psychology & Theatre Arts ]. Miami: University of Miami. [Link] 

Movallali, G., Abdollahzadeh Rafi, M., & Nemati, S. H. (2013). [Comparison of general health status in mothers of hearing and hearing-impaired children (Persian)]. Audiology, 22(2), 34-39. [Link] 

Masjeedsaraei, M. R., Sadafi, M. H., & Afrooz. G. (2021). [Comparison of parenting stress and marital satisfaction in mothers of children with autism spectrum disorders and mothers of healthy children (Persian)]. Health and Education in Early Childhood, 2(1), 27-45. [Link]

Mahmoudzadeh Morghi, A., Miraskandi, F., & Farbod, M.S. (2021). [The role of life skills, conflict resolution and problem solving in predicting the tendency to divorce married men and women (Persian)]. Mashhad Journal of Medical Sciences, 64(2).  [DOI:10.22038/mjms.2021.19177] 

Mullaly, G., Abdollahzadeh Rafi, M., & Nemati, S. H. (2013). [Comparing the health of deaf and hard of hearing mothers (Persian)]. Journal of Audiology, 22(2), 33-39. [Link] 

Pourmand, S., Yazdi, S. M., & Ghasemzadeh, S. (2019). [The effect of training mothers in the family interaction program on marital satisfaction and communication skills of children with autism spectrum disorder (Persian)]. Child Mental Health, 6(4), 279-289. [DOI:10.29252/jcmh.6.4.25] 

Queendom. (2004). Communication Skills Test-Revise. [Link]

Qarashi, K., Sarandi, P., & Farid, A. (2013). [Comparison of stress and marital satisfaction in parents of hearing-impaired and normal children (Persian)]. Journal of Audiology, 22(1), 18-24. [Link]

Sadock, B. J., Sadock, V. A., & Ruiz, P. (2015). Kaplan & Sadock’s synopsis of psychiatry: Behavioral sciences/clinical psychiatry (Eleventh edition.). Philadelphia: Wolters Kluwer. [Link] 

Shtayermman, O. (2013). Stress and marital satisfaction of parents to children diagnosed with autism. European Psychiatry, 28(1). [DOI:10.1080/10522158.2013.786777] 

Shabani Minnabad, M. (2023). The effect of teaching social-communication skills on the dimensions of self-esteem of preschool students. Journal of Childhood Health and Education,4(1), 8. [DOI:10.32592/jeche.4.1.101]

Shahriari Ahmadi, M. (2021). [Comparison of the lifestyle of parents of children with autism spectrum disorder based on the severity of the disorder with the lifestyle of parents of healthy children (Persian)]. Journal of Childhood Health and Education, 1(2), 77-86.  [Link] 

Tustin, F., & Rhode, M. (2021). Autistic states in children. Routledge. [Link] 

Wang. H, Hu. X, & Rachel Han. Z. (2020). Parental stress, involvement, and family quality of life in mothers and fathers of children with autism spectrum disorder in mainlandChina: A dyadic analysis. Research in Developmental Disabilities, (107), 103791. [DOI:10.1016/j.ridd.2020.103791]

Yu-Yu, Ch., & Wen, J. (2023). Marital communication patterns in parents of autistic children. Research in Autism Spectrum Disorders, 6(1), 293-310. [Link]